Bir diskin ne zaman bozulacağını kesin olarak bilmek mümkün değildir, ama çoğu disk arızadan önce kendi içinde uyarı sinyalleri biriktirir. Bu sinyalleri okumanın yolu S.M.A.R.T. adı verilen izleme sistemidir. Disk sağlığı düzenli kontrol edildiğinde, yaklaşan bir sorunu veri kaybına dönüşmeden fark etmek ve zamanında yedek almak mümkün olur. Bu rehberde S.M.A.R.T.’ın ne olduğunu, değerlerin nasıl okunacağını ve hangi durumlarda harekete geçmeniz gerektiğini anlatıyoruz.
S.M.A.R.T. nedir?
S.M.A.R.T. (Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology), harddisklerin ve SSD’lerin kendi çalışma durumlarını izleyip kaydettiği bir sistemdir. Disk; okuma hataları, yeniden atanan sektörler, çalışma saati, sıcaklık ve açılıp kapanma sayısı gibi onlarca değeri kendi içinde sayar. Bu değerler bilgisayardaki yazılımlar tarafından okunabilir.
Her S.M.A.R.T. özniteliğinin birkaç alanı vardır:
- Ham değer (raw): Diskin saydığı gerçek sayı, örneğin yeniden atanan sektör adedi veya çalışma saati.
- Normalleştirilmiş değer (value): Üreticinin ham değeri dönüştürdüğü, genellikle 100 veya 200’den geriye doğru azalan puan.
- En kötü değer (worst): Normalleştirilmiş değerin şimdiye kadar düştüğü en düşük seviye.
- Eşik (threshold): Normalleştirilmiş değer bu sınırın altına inerse disk kendini “arızalı” olarak bildirir.
Pratikte en anlamlı bilgiyi kritik özniteliklerin ham değerleri verir; çünkü bir disk eşiğe ulaşmadan da bozulma belirtileri gösterebilir.
En önemli S.M.A.R.T. değerleri
Tüm öznitelikleri ezberlemek gerekmez. Disk sağlığı açısından aşağıdaki değerler en çok bilgi verenlerdir:
| Kimlik | Öznitelik | Ne anlatır? |
|---|---|---|
| 05 | Reallocated Sectors Count | Okunamadığı için yedek alana taşınan sektör sayısı. Sıfırdan büyükse ve artıyorsa dikkat. |
| C5 (197) | Current Pending Sector Count | Okunmakta zorlanılan, taşınmayı bekleyen sektörler. Artış ciddi bir uyarıdır. |
| C6 (198) | Offline Uncorrectable | Düzeltilemeyen sektör sayısı. Sıfır olmalıdır. |
| BB (187) | Reported Uncorrectable Errors | Düzeltilemeyen okuma hataları. Her üretici kullanmaz. |
| C7 (199) | UDMA CRC Error Count | Veri yolunda iletim hatası. Genellikle kablo veya bağlantı sorununa işaret eder. |
| 0A (10) | Spin Retry Count | Plakaların dönmeye başlamakta zorlandığı durumlar. Mekanik sorun belirtisi olabilir. |
| 09 | Power-On Hours | Diskin toplam çalışma saati. Arıza göstergesi değil, yaş göstergesidir. |
| C2 (194) | Temperature | Anlık sıcaklık. Sürekli yüksekse soğutmayı kontrol edin. |
Bu değerlerden 05, C5 ve C6’nın ham değerlerinde düzenli artış görüyorsanız disk bozulmaya başlamış olabilir. C7’deki artış ise çoğu zaman diskin kendisinden değil, SATA kablosu veya bağlantı noktasından kaynaklanır; önce kabloyu değiştirmek mantıklıdır.
Windows’ta disk sağlığı nasıl kontrol edilir?
Windows’ta birkaç yol vardır:
1. Komut satırıyla hızlı kontrol. Komut İstemi’ni açıp wmic diskdrive get model,status komutunu çalıştırdığınızda her disk için “OK” ya da “Pred Fail” gibi bir durum görürsünüz. Bu yöntem yalnızca diskin kendi eşik değerine göre verdiği genel kararı gösterir; ayrıntı sunmaz. Yeni Windows sürümlerinde wmic aracı kaldırılmış olabilir.
2. PowerShell ile. PowerShell’de Get-PhysicalDisk | Get-StorageReliabilityCounter | Format-List komutu sıcaklık, okuma ve yazma hataları gibi bazı sayaçları gösterir; bazı değerlerin görünmesi için PowerShell’i yönetici olarak çalıştırmak gerekebilir. Bu sayaçlar sürücüye ve diske göre her zaman dolu gelmeyebilir.
3. S.M.A.R.T. okuma programları. CrystalDiskInfo gibi ücretsiz programlar tüm öznitelikleri tablo hâlinde gösterir ve diske genel bir sağlık etiketi (“İyi”, “Dikkat”, “Kötü”) verir. “Dikkat” etiketi genellikle yeniden atanmış veya bekleyen sektör bulunduğunu gösterir.
4. Üretici araçları. Seagate, WD ve Toshiba kendi disklerini test eden araçlar sunar. Bu araçlar kısa ve uzun self-test çalıştırabilir; garanti başvurusunda da işe yarayabilir.
Linux ve NAS’ta kontrol
Linux’ta en yaygın araç smartmontools paketindeki smartctl komutudur. smartctl -a /dev/sda tüm öznitelikleri listeler; smartctl -t short /dev/sda kısa bir self-test başlatır, smartctl -t long /dev/sda ise yüzeyin tamamını tarayan uzun testi çalıştırır. Test sonucu birkaç dakika veya saat sonra smartctl -l selftest /dev/sda ile görülebilir.
NAS cihazlarının çoğu yönetim panelinde disk sağlığı bölümü bulunur ve zamanlanmış S.M.A.R.T. testleri tanımlanabilir. Çok diskli bir NAS’ta ayda bir uzun test planlamak iyi bir alışkanlıktır. NAS disk seçimi için NAS için harddisk seçimi rehberimize bakabilirsiniz.
Kamera kayıt cihazında kontrol
DVR ve NVR cihazlarının çoğu menüsünde disk bilgisi veya disk durumu bölümü bulunur ve bazıları S.M.A.R.T. bilgisini de gösterir. Cihaz bu bilgiyi sunmuyorsa diski çıkarıp bir bilgisayarda kontrol etmek mümkündür; ancak kayıt cihazının dosya sistemini bozmamak için diski bilgisayarda biçimlendirmemeye dikkat edin. Gözetim diski seçimi için güvenlik kamerası için harddisk seçimi rehberine göz atın.
SSD’de disk sağlığı
SSD’lerde mekanik parça olmadığı için bazı öznitelikler anlamını yitirir; bunun yerine yazma ömrü öne çıkar. Çoğu SSD “kalan ömür” veya “kullanılan ömür yüzdesi” gibi bir değer ve toplam yazılan veri miktarını raporlar. NVMe SSD’lerde bilgiler biraz farklı bir yapıyla sunulur; “Percentage Used”, “Available Spare” ve “Media and Data Integrity Errors” en önemli değerlerdir. SSD türleri için SSD çeşitleri yazımıza bakabilirsiniz.
Ne sıklıkla kontrol etmeli?
Ev bilgisayarında birkaç ayda bir hızlı bir bakış yeterlidir. Arşiv veya yedek diskleri için her yedeklemeden önce kontrol etmek iyi bir alışkanlıktır. 7/24 çalışan NAS ve kamera sistemlerinde ise otomatik izleme ve e-posta uyarısı kurmak en güvenli yoldur. Disk sağlığı değerlerini tek seferlik değil, zaman içindeki değişimiyle izlemek önemlidir; bir değerin sabit kalması, sürekli artmasından çok daha az endişe vericidir.
Değerler kötüyse ne yapmalı?
- Hemen yedek alın. Önce en önemli dosyalardan başlayın.
- Kabloyu kontrol edin. Yalnızca CRC hatası artıyorsa kablo veya bağlantı noktası değiştirilmelidir.
- Uzun self-test çalıştırın. Test hata ile biterse disk güvenilir değildir.
- Diski değiştirin. Yeniden atanmış ve bekleyen sektörlerde artış devam ediyorsa yeni bir diske geçin.
Belirtiler için harddisk bozuldu mu yazımız, yeni disk seçimi için harddisk kategorisi ve harddisk fiyat listesi sayfası yardımcı olur. Masaüstü için örnek olarak Seagate BarraCuda 2 TB ST2000DM008, NAS için WD Red Plus 4 TB WD40EFZX modellerine bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Disk sağlığı yüzde 100 görünüyorsa disk sağlam mıdır?
Genel olarak iyi bir işarettir, ancak bozulma bazen ani başlar. S.M.A.R.T. arızaların önemli bir kısmını önceden gösterir, ama hepsini değil. Bu yüzden iyi görünen bir diskte de yedek almak gerekir.
Yeniden atanmış birkaç sektör varsa disk değişmeli mi?
Sayı küçük ve uzun süredir sabitse disk bir süre daha çalışabilir. Sayı artıyorsa veya bekleyen sektörler de görünüyorsa disk değiştirilmelidir.
Kısa test ile uzun test arasındaki fark nedir?
Kısa test birkaç dakikada diskin temel bölümlerini ve elektroniğini kontrol eder. Uzun test tüm yüzeyi okur; büyük disklerde saatler sürebilir ama çok daha kapsamlıdır.
S.M.A.R.T. programları diske zarar verir mi?
S.M.A.R.T. değerlerini okumak yalnızca bilgi sorgulamaktır ve diske zarar vermez. Uzun yüzey testleri diski yorar; arızalı olduğundan şüphelendiğiniz bir diskte önce yedek alıp sonra test çalıştırın.
Sıcaklık kaç derece olmalı?
Üreticilerin belirttiği çalışma aralığı modele göre değişir. Genel olarak diskin sürekli yüksek sıcaklıkta çalışmaması için kasada hava akışı sağlanmalıdır; kesin sınır için ürünün teknik belgesine bakın.